...

SZKOŁA MAGII I CZARODZIEJSTWA





Szamanizm








Wydawca: Ministerstwo Magii, Wydział Ksiąg Magicznych, 2007 Londyn











Spis treści



O genezie szamanizmu

Świat w wierzeniach szamańskich

Szamanizm na świecie

Animizm

Preanizm

Rekrutacja Szamanów

Inicjacja

Choroby i sny inicjacyjne

Szamański Ubiór

Rola szamana w życiu plemienia

Seans szamański

Świat duchów

Badacze szamanizmu

Szamanizm współcześnie








O genezie szamanizmu



    Szamanizm to system, który jest ściśle powiązany z wieloma religiami. Syberia i Japonia to kraje, które słyną z tego, iż religie takie jak Buddyzm i Lamaizm połączone są z szamanizmem. W skrócie szamanizm polega na przyzywaniu duchów i błaganiu ich o spełnienie pewnych próśb takich jak np. ozdrowienie, bogactwo czy też powodzenie u płci przeciwnej (ewentualnie tej samej). Mimo iż szamani rozmawiają z duchami i proszą je o pomoc, nie czczą ich. Nie wierzą bo szamanizm wbrew pozorom nie jest kultem religijnym.
    Samo słowo "Szaman" wyjęte jest rodem z wedyjskiego terminu śram, który oznacza dosłownie "trudzić się" bądź też "nagrzewać się". Szamanizm według tychże słów polega więc, na gromadzeniu i używaniu energii magicznej.

    Na skutek zmiany paradygmatu, szamanizm należy dzisiaj rozumieć mniej jako system wierzeń, a bardziej jako technologię magiczną umożliwiającą kontakt ze światem duchów, która do tego celu wykorzystuje stany transowe lub jak nazywa to Michael Harner - doświadczenie "niecodziennej rzeczywistości". Resztę związaną z praktyką szamańską, a mianowicie: rytuał, ubiór, mity szamańskie, symbolikę wizyjną należałoby zaś traktować jako warstwę wtórną wobec pierwotnego doświadczenia "drugiej strony lustra", aby posłużyć się popularną metaforą ukutą od powieści Lewisa Carrolla, wykorzystywaną zarówno przez neoszamanistyczną kontrkulturę, jak również przez psychoanalizę ze szkoły Jacquesa Lacana.






Świat w wierzeniach szamańskich



    W wyobrażeniach szamańskich kosmos składa się z trzech, pięciu, siedmiu lub dziewięciu poziomów (zależnie od regionu świata i przynależności plemiennej), które zamieszkują potężne istoty, posiadające ciała i nieraz potężne moce. Owe byty mogą być zarówno groźne, jak i przyjazne. Obowiązkiem szamana jest od najmłodszego uczyć się w jaki sposób odróżniać je od siebie, rozmawiać z nimi i uzyskiwać ich pomoc. Aby nawiązywać swobodne interakcje z tymi bytami, szaman musi jednak przejść w pewnym momencie swojego życia duchową i fizyczną inicjację, która sprawia, że staje się on bardziej wrażliwy na ich obecność, a także uodparnia się na ich ataki i wrogie moce. Wg. modelu Harnera, w szamanizmie przyjmuje się istnienie dwóch rodzajów rzeczywistości - odbiór każdej z nich zależy od innego stanu świadomości. Są to: "codzienna rzeczywistość" (OR - ordinary reality) oraz "niecodzienna rzeczywistość" (NOR - nonordinary reality). Obydwie z nich są doświadczane empirycznie i całkowicie realnie. Szaman ma umiejętność, która go wyróżnia pośród plemiennej społeczności - jest nią zdolność poruszania się zgodnie ze swoją wolą pomiędzy tymi rzeczywistościami w celu niesienia pomocy, wiedzy i otuchy innym. By tą zdolność wykształcić potrzebny jest jednak krótszy lub dłuższy trening. Czasem jest on jedynym warunkiem zostania szamanem. Sprawą zasadniczą jest jednak nabycie umiejętności wchodzenia w trans na zawołanie. W społecznościach, w których środki enteogenne są powszechnie znane, doświadczenia typu szamańskiego są zwykle dostępne dla wszystkich, tak jak dzieje się tu u plemion Xingu, Panare, Konibo, Yanomami i Jivaro w Dorzeczu Amazonki. Środkiem niezwykle tam rozpowszechnionym jest wywar yage.






Szamanizm na świecie



    Do dziś praktyki związane z osiąganiem wysokiej temperatury ciała poprzez rozwijanie nad nim duchowej kontroli są kultywowane w Tybecie, w Indiach, na Alasce i w Jakucji. Słowo śram znaleźć możemy także w narzeczu palijskim, gdzie występuje pod zmienioną formą w wyrazie śamana. W języku tunguskim to samo słowo uzyskuje zaś postać śaman, co można przetłumaczyć jako "istota panująca nad ogniem", które spolszczone i wciągnięte w teoretyczny dyskurs przez antropologów, daje nam kluczowy termin "szamanizm". Jak dowodzą antropologowie i historycy religii, szamanizm występuje od przynajmniej 25.000 lat na całym świecie. Zarówno w Ameryce Pn. i Pd., Afryce, Azji, Australii, jak i Europie - właściwie nie ma zakątku globu, gdzie szamanizm nie pojawiłby się w tej czy innej formie.






Animizm



    Animizm - zespół wierzeń występujący w religiach archaicznych bądź tradycyjnych zakładający istnienie świata materialnego i duchowego, współistnienie duszy z ciałem, przypisujący duszę lub rzadziej ducha zmarłych ludzi, wszystkim roślinom, zwierzętom, minerałom i żywiołom. Według niektórych z tych koncepcji dusza człowieka po śmierci przedostaje się do zaświatów, pełnych innych dusz oraz rozmaitych duchów. Duchy te mają wpływ na życie ludzi i bywają im przychylne lub nieprzychylne. Obecność idei animistycznych występowała w bardzo wielu religiach świata. Prawie nierozłącznym elementem wierzeń animistycznych jest obecność ludzi-ekstatyków - szamanów, mających wpływ na światy duchów, równoważących wzajemne stosunki między światem ludzkim a innymi światami. Twórcą pojęcia Animizm był Edward Tylor, antropolog kultury o poglądach ewolucjonistycznych.






Preanizm



    Preanimizm - według teorii angielskiego antropologa R.R. Maretta - pierwszy etap w rozwoju animizmu; charakteryzuje się przekonaniem ludzi o istnieniu nadnaturalnej siły, nie ujętej w ramy bytu cielesnego (duszy, ducha, bóstwa itp.). Owa nadnaturalna potęga (por. mana) miała przenikać i ożywiać wszystkie przedmioty i ujawniać się pod postacią sił działających w przyrodzie.






Rekrutacja Szamanów



    Najczęściej spotykaną metodą rekrutacji szamanów, na Syberii i w Azji Północnej, jest dziedziczenie tejże profesji. Możliwe jest także zostanie szamanem z własnej woli, z woli ludu, a także nadanie mocy szamańskich przez duchy, np. we śnie, tudzież przez uderzenie pioruna, upadek z drzewa, ugryzienie przez węża.

    U Ostiaków i Samojedów (Syberia) umiejętność szamanienia jest dziedziczna. W chwili śmierci ojca, syn wykonuje z drewna rękę, przez który to symbol dokonuje się przekazanie mocy z ojca na syna. U Jakutów szamanizm nie jest dziedziczny. Po śmierci szamana jego duch opiekuńczy próbuje wcielić się w członka rodziny zmarego. Osoba mająca zostać szamanem dostaje nagle ataku szaleństwa, traci rozum, ucieka do lasu, gdzie żywi się korą drzew i rani ostrymi przedmiotami. W takim przypadku może pomóc jedynie stary szaman, który pouczy młodego adepta jak opanowywać duchy. U Wogułów (Syberia) szamanizm mogą dziedziczyć również kobiety, co należy raczej do rzadkości. Nie wszyscy potomkowie szamana dziedziczą jego moce. Przyszły szaman już w dzieciństwie jest bardzo nerwowy i podatny na - interpretowane jako kontakt z bogami - ataki epilepsji. Szaman uważany jest za chorego, który sam zdołał się wyleczyć. Często zdarza się, że powołanie szamana wiąże się z jego chorobą i wtedy samouzdrowienie jest równoznaczne z inicjacją. Szamani wyróżniają się niezwykłym zdrowiem, odpornością na ogromne wysiłki, możnością intensywnego koncentrowania się i kontrolowania swoich ruchów ekstatycznych.

    Prawdziwa ekstaza szamańska jest zjawiskiem spontanicznym tylko w strefie arktycznej. Tylko w tej strefie zaobserwowany został wielki szamanizm, czyli ceremonia kończąca się transem kataleptycznym, w trakcie którego dusza, opuszczając ciało, wyrusza w wędrówkę do niebios lub piekieł. Na terenach subarktycznych szaman jest zmuszony do wywołania - za pomocą narkotyków bądź odgrywania tzw. podróży duszy - półtransu.






Inicjacja



    Nie ma jednego schematu szamańskiego treningu i szamańskiej inicjacji, zazwyczaj doświadczenia te charakteryzuje bogaty indywidualizm i znaczne zróżnicowanie. Szamani zajmują się na co dzień innymi rzeczami, rytuały odprawiając tylko w wypadku potrzeby. Indianie z Dorzecza Amazonki lubią jednak często znajdować się pod działaniem środków psychedelicznych pozostając tym samym w stanie wiecznej gotowości. Zapasy świętych roślin zwykle noszą cały czas przy sobie. Przeczy to oczywiście wyidealizowanemu poglądowi jakoby święte rośliny były wśród szamanów kwestią tabu, rzadko i oszczędnie używaną. Jak pokazują badania antropologiczne, masowe zażywanie halucynogenów wśród społeczności plemiennych jest nagminne. Znane są muchomorowe uczty u XIX wiecznych Buriatów, Czukczów i Koriaków na Syberii, pejotlowe rytuały Native American Church, a także ayahuaskowe uroczystości i libacje wśród plemion Dorzecza Amazonki. Zażywanie psychedelików na dużą skalę jest u tych społeczności normą, która tak samo, jak we współczesnej cywilizacji postindustrialnej często przeradza się w nadużywanie.






Choroby i sny inicjacyjne



    Ceremonia inicjacyjna odbywa się wg ściśle określonego schematu: primo: cierpienie, secundo: śmierć, tertio: zmartwychwstanie, przy czym śmierć i zmartwychwstanie mają charakter symboliczny. Treść doświadczeń ekstatycznych zazwyczaj zawiera przynajmniej jeden z tematów inicjacyjnych, takich jak: kawałkowanie ciała, a następnie odnowienie narządów wewnętrznych i trzewi, wniebowstąpienie, rozmowa z bogami lub duchami, zstąpienie do piekieł, rozmowa z duszami umarłych szamanów, różnorakie objawienia.

    Szereg obrzędów towarzyszących ceremonii inicjacji i spotykanych u większości plemion to:
    - Okres odosobnienia przyszłego szamana, utożsamianie kandydata z nieboszczykiem;
    - Maski pogrzebowe, używanie substancji wapiennych w celu uzyskania bladego kolorytu twarzy i ciała;
    - Symboliczne pogrzebanie;
    - Symboliczne zstąpienie do piekieł;
    - Hipnotyczny sen, spożycie napoju powodującego utratę przytomności;
    - Bolesne tortury: chłostanie, stopy zbliżane do ognia w celu przypieczenia, odcięcie palców, et cetera, et cetera.
    Celem owych rytuałów jest zapomnienie o dotychczasowym życiu.






Szamański Ubiór



    Strój szamański ma znaczenie symboliczne. Szaman ałtajski, zimą i latem, zakłada swój strój odpowiednio na koszulę i nagie ciało. Tunguzi zaś, zarówno zimą jak i latem, zakładają go na nagie ciało. U Eskimosów i na północnym wschodzie Syberii właściwie nie istnieją stroje szamańskie. Szaman obnaża swoje ciało zakrywając jedynie pas, co może mieć znaczenie religijne. Co ciekawe, doświadczenie szamańskie nie występuje, gdy szaman ma na sobie strój świecki. W przypadku, gdy nie ma stroju szamańskiego jako takiego, zazwyczaj istnieją jakieś jego elementy, takie jak: czepek, pas czy chociażby bęben.






Rola szamana w życiu plemienia



    Rola szamana w społeczeństwie, jakkolwiek ważna, jest jednak jest ograniczona. Szaman ałtajski nie bierze udziału w ceremoniach narodzin, małżeństwa czy też pogrzebu, poza szczególnymi przypadkami, np. bezpłodność czy wyjątkowo trudny poród, kiedy to jest wzywany. Wędrując bardziej na północ, spotkać można przypadki brania udziału szamana w ceremonii pogrzebowej, aby uniemożliwić duszy zmarłego powrót na ziemię. Szaman pełni funkcję uzrowiciela i znachora. Stawia diagnozy, jest niezastąpiony w poszukiwaniu zbiegłej duszy chorego, którą ma za zadanie schwytać i połączyć z ciałem. U plemion północnoamerykańskich natomiast, szamanizm stanowi najważniejszy aspekt życia religijnego.
    Szaman posiada dar jasnowidzenia, przepowiadania zmian pogody, widzenia na duże odległości, co zapewne przydatne jest w egzystencji każdego plemienia. Nie są to jednakowoż zasadniczo szamańskie umiejętności.






Seans szamański



    Seans szamański polega na opuszczeniu ciała przez duszę szamana dzięki ekstazie. Po opuszczeniu ciała, dusza udaje się w podróż ekstatyczną do Piekieł. U niektórych ludów szaman zaczyna od złożenia ofiary Najwyższej Istocie, później przez cały dzień zachowuje post, bierze kąpiel (na znak oczyszczenia), aż w końcu zjada trzy lub siedem grzybów, po czym zasypia, a przez sen dostępuje objawień.
    Ekstaza uzyskiwana poprzez intoksykację grzybami powszechna jest na obszarze całej Syberii. Jej odpowiednikiem, występującym w innych regionach, jest wywołanie ekstazy poprzez zażycie narkotyków bądź tytoniu. Innymi sposobami osiągnięcia ekstazy jest taniec i śpiew.

    Według folkloru i tekstów siedemnastowiecznych autorów, lapońscy szamani i szamani z innych ludów arktycznych, zupełnie nadzy, wpadali w prawdziwe transe kataleptyczne, a ich dusze podczas owych transów zstępowały do piekieł. Prawdziwe transe szamańskie są zjawiskiem nader rzadkim.

    U azjatyckich Eskimosów występuje rytualne zjawisko przemiany szmana w kobietę. To samo można spotkać u szamanów czukockich. Niektórzy szamani, na skutek rozkazu, mają obowiązek zmienić ubranie i maniery z męskich, na kobiece, a nawet poślubić mężczyzn. Niekiedy szaman woli popełnić samobójstwo, niźli wypełnić rozkaz, choć homoseksualizm u Czukczów jest zjawiskiem znanym. Transwestytyzm i rytualna zmiana płci znane są także poza obszarem Azji.

    Szamani eskimoscy, syberyjscy, oraz północnoamerykańscy, opanowali umiejętność latania. Moce szamańskie w bardzo licznych przypadkach mają charakter duchowy. Tak więc lot - oznacza inteligencję, zrozumienie tajemnych spraw oraz metafizycznych prawd. Inteligencja jest najszybszym z ptaków. Ten, kto rozumie, ma skrzydła.






Świat duchów



    Szamanizm rozkwitł na tle wierzeń animistycznych; zakładają one ciągłą obecność świata duchowego we wszystkich przejawach natury. Wiele kultur animistycznych przedstawia sobie świat jako kosmos trzypoziomowy: pośrodku znajduje się płaski dysk Ziemi, pod spodem świat duchów złych czy nieżyczliwych, a nad Ziemią świat duchów dobrych, pomocnych. O ile każdy człowiek doświadcza obecności duchów pod postacią sprzyjających zdarzeń, choroby, leczniczej rośliny itp., to właśnie szaman jest osobą wybraną do bezpośredniej styczności z tymi istotami. Warto podkreślić słowo "wybrany"; nie można samemu upoważnić się do kontaktów ze światem duchów: inicjatywa zawsze pochodzi "z góry" (lub "z dołu"' więcej na ten temat poniżej).

    Kontakt z duchami następuje w transie; szaman wprowadza się w trans najczęściej poprzez rytmiczne bębnienie, monotonny śpiew oraz spożycie "roślin wizyjnych" (halucynogennych). W czasie rytuału traci częściowo przytomność, podczas gdy jego dusza wędruje swobodnie po świecie duchów, korzystając z pomocy sprzyjającego ducha (por. totem). Podczas wędrówki szaman może ujrzeć rzeczy niedostępne dla reszty społeczności; stąd przekonanie, że w mocy szamana jest widzieć przyszłość i przeszłość. Jednym z najbardziej znanych rytuałów szamańskich uwzględniających zażywanie środków halucynogennych jest ceremonia ayahuasca z Ameryki Południowej. W innych kulturach szamańskich zażywane są najrozmaitsze rośliny lub grzyby zawierające związki psychoaktywne; u Indian Warao w Wenezueli funkcję tę pełni zwykły tytoń. Roślina wizyjna jest albo zupełnie zarezerwowana do spożycia dla szamana, albo jest medykamentem stosowanym powszechnie w społeczności. Najpowszechniejszą używką stosowaną przez szamanów syberyjskich był muchomor czerwony amanita muscaria, chociaż stosowano także inne środki halucynogenne takie jak wywary z kory cedrowej i jagód. Pito także krew pochodzącą z renifera bądź świni (zależnie od zamieszkania danej grupy etnicznej).

    Dodajmy, że choć najczęstszy w szamanizmie jest motyw duszy opuszczającej ciało w swoich wędrówkach, czasem w transie aktywną rolę odgrywa ciało, oddając się duchom i ulegając czasowemu "opętaniu". Szaman zdolny do takiej formy kontaktu z duchami mówi ich głosem, wieszczy, wreszcie w formie improwizowanej dramy przedstawia w tańcu i śpiewie to, co każą mu przekazać władające nim moce. Ważnymi punktami styczności z zaświatami są dla każdego człowieka narodziny i śmierć; szaman asystuje więc przy porodzie i odprowadza umierających, pełniąc rolę tzw. psychopompa. Gdy więc dusza wstępuje w nowonarodzone dziecko, zadaniem szamana jest dobrze ją w tym ciele "ulokować", by uniknąć "niedopasowania", skutkującego w późniejszych zaburzeniach duchowych; również energie opuszczające zmarłego dzięki zręcznej asyście psychopompa łączą się z zaświatami we właściwej harmonii.






Badacze szamanizmu



    Pierwsze prace naukowe (etnograficzno-religioznawcze) dotyczące szamanizmu syberyjskiego powstają w Rosji na początku XX wieku. Do najważniejszych należą autorzy tacy jak Lew Szternberg, Władimir Bogoraz-Tan, Waldemar Jochelson, a także Sergiej Szirokogorow, twórca teorii o "szamanizmie wzbudzonym przez wpływy buddyjskie", Głafira Wasiljewicz i Arkadiusz Anisimow wiążący szamanizm z dawnymi wierzeniami totemicznymi.
    Ważnym źródłem hisotrycznym są relacje zesłańców, np. Ludwika Sienieckiego (uwięzionego w 1707 roku) opublikowane w Wilnie w 1754, Józefa Kopcia, brygadiera Powstania Kościuszkowskiego, który lata 1775-1776 spędził głównie na Kamczatce, Wacława Sieroszewskiego, autora 12 lat w kraju Jakutów, ksiażki chętnie cytowanej we współczesnych opracowaniach, choć pełnej konfabulacji. Znanym badaczem szamanizmu był Mircea Eliade, który pisał o nim w książce pt. Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy.

    Wśród polskich naukowców należy wymienić M. A. Czaplicką, autorkę nietłumaczonych na j. polski prac, m. in. Aboriginal Syberia, B. Piłsudkiego, badacza Ajnów i Giliaków, F. Kona opisującego południową Syberię, M. Witaszewskiego, który zebrał bardzo szczegółowe opisy seansów szamańskich, twórcę wielkiej kolekcji wytworów kultury szamańskiej Edwarda Piekarskiego, Jana Czerskiego nagrywającego przebieg seansów na woskowe wałki czy prof. J.S. Wasilewskiego, autora m. in. Podróży do piekieł.






Szamanizm współcześnie



    Wciąż istnieją kultury oparte rdzennie na szamanizmie, głównie w Ameryce Południowej oraz Azji Północnej, ilość ich jednak dramatycznie spada z powodu postępującego pochodu współczesnej cywilizacji. Na fali odrodzenia dawnych wierzeń (neopogaństwo, neodruidyzm itp.), zwiększa się również zainteresowanie szamanizmem; spotyka się rzecz jasna określenie "neoszamanizm". Osoby propagujące powrót do szamanizmu upowszechniają wiedzę o tym jednym z najstarszych przejawów ludzkiej religijności; organizowane są warsztaty, a nawet "kursy szamanizmu". Obecnie najbardziej znanym propagatorem szamanizmu jest amerykański antropolog Michael Harner.






Treść by Ceres Mikage
Html by Preity Zinta
Tylko i wyłącznie do użytku UNM (hogwart.edu.pl)